Bir otoyolda otomobille saatte 90 kilometre hızla seyreden dört silindirli bir motoru düşünün. Bu motor, her dakika yaklaşık 4000 kontrollü patlama üretir. Bu patlamalar olağanüstü bir ısı açığa çıkarır ve eğer bu ısı kontrol altına alınmazsa, motor sadece birkaç dakika içinde zarar görür ve yanar. İşte bu yüzden mühendisler, motoru her koşulda güvenle çalıştırabilmek için karşıt akımlı ısı değiştirici adı verilen son derece verimli bir soğutma sistemi tasarlarlar. Bu sistem otomobilin, sıcak yaz günlerinde bile yüksek hızlarda güvenle kullanılmasını sağlar.
Kısaca eşanjör olarak bilinen bu mekanizma, iki ayrı akışkanın—örneğin bir sıvı ile bir gazın—birbirinden ısı alıp vermesine imkân tanır. “Karşıt akımlı” denmesinin nedeni, bu iki akışkanın birbirine zıt yönlerde akmasıdır. Bu akış düzeni, iki akışkan arasındaki sıcaklık farkını sürekli canlı tutarak ısı transferinin maksimum verimle gerçekleşmesini sağlar. Böylelikle minimum enerjiyle bir bölgeyi istenen sıcaklıkta tutmak mümkün olur.
Peki ya çölde yaşayan bir ceylan, bir çita, leopar ya da aslan tarafından kovalanırken?
Saatte 80 kilometreyi aşan hızlara çıktığında vücudu muazzam bir ısı üretir—hatta normal seviyenin 40 katına kadar. Böylesine büyük bir ısı artışı, özellikle çöl gibi hem sıcaklığın yüksek hem suyun kısıtlı olduğu bir ortamda, ölümcül olabilir. (1) Ceylan için böylesi bir ortamda hayatta kalabilmek, yalnızca hızlı koşmakla değil, kusursuz bir soğutma sistemiyle birlikte yaratılmış olmakla ilgilidir. İster bir canlıda ister bir makinede olsun bu tür aşırı ısı yüklerini dağıtmak zordur. Hele ki; çöl gibi suyun kısıtlı ama ısının fazla olduğu bir yerde yaşayan bir ceylan için kusursuz tasarlanmış bir soğutma sistemi yaşamsal bir zorunluluktur.
Ceylanın Beynini Kavrulmaktan Koruyan Soğutma Ağı
Thompson ceylanı, Allah’ın bu canlıda yarattığı ‘karşıt akışlı ısı değiştirici sistem’ sayesinde, çok yüksek hızlarda koşarken bile beynini yüksek ısının zararlı etkilerinden korur.
Ceylanın nefes borularının yanında, incecik kılcal damarların oluşturduğu özel bir ‘kan havuzu’ bulunur. Bu damarlar birleşerek beyne ulaşan ana damarı oluşturur. Ceylan nefes aldıkça burun boşluğundan geçen hava, bu damarlardaki kanı soğutur.
Yapılan ölçümler, saatte 40 km hızla dört dakika koşan bir ceylanın vücut sıcaklığının 27,7°C’den 33,9°C’ye yükseldiğini göstermiştir. Bu artış normalde iç organlar için ölümcül sayılabilecek bir durumdur. Zira ceylanın hayatta kalabilmesi için beyninin mutlaka vücudundan daha serin tutulması gerekir.
Ancak ilginç olan şudur ki:
Vücut 33,9°C’ye çıktığı halde beyin sıcaklığı asla 30°C’nin üzerine çıkmaz. (2)
Yani vücut ısısı yükselse de beyne ulaşan kan, sistem tarafından tam ihtiyaç duyulan düzeyde soğutulmuş halde gelir.
Ceylanda elbette otomobillerde olduğu gibi radyatör, su pompası veya termostat yoktur. Bunun yerine, “carotid rete” adı verilen, biyolojik açıdan son derece kompleks ve verimli bir karşıt akışlı ısı değiştirici sistemle yaratılmıştır.
Son araştırmalar bu sistemin yalnızca beyni korumadığını, aynı zamanda ‘yüksek ısıya bağlı su kaybını azaltarak’ hayvanın çöl koşullarına dayanıklılığını artırdığını da göstermektedir. (3) Ceylanlar yüksek hızlarda koşular sırasında bile beyinlerini aşırı ısıdan koruyan bu soğutma ağı sayesinde çölün zorlu koşullarında yaşamlarını sürdürebilirler.
Mühendislikteki Kurallarla Aynı İlkelere Bağlı Bir Sistem
Bir karşıt akışlı ısı değiştirici sistemin başarılı olabilmesi için belirli fiziksel ve mühendislik ilkelerine uygun tasarlanması gerekir. İlginçtir ki, ceylanın vücudunda çalışan sistem de aynı ilkelere kusursuz biçimde uyar.
Akışkanların özellikleri doğru seçilmiş olmalı
Kullanılan akışkanın ısı tutma kapasitesi, ne kadar soğutma yapılabileceğini belirler. Ayrıca akış hızları titizlikle ayarlanmış olmalıdır. Bu hassas sistem tam da gerektiği titizlikte ceylanlarda mevcuttur.
Etki alanı doğru ölçülmeli
Ceylanın beyni kadar hassas ve küçük bir organı soğutmak için sistemin kapsadığı damar ağı tam uygun büyüklükte olmalıdır. Ne gereğinden küçük ne de gereksiz yere büyük.
Sistem Temiz ve İşlevsel Olmalı
Yüksek tempolu bu sistemde kir, tortu veya tıkanıklık ısı transferini engeller. Bu nedenle sistemin sürekli açık ve temiz kalması gerekir.
Basınç Dengesi ve Sızdırmazlık Şarttır
Akışkanın geçtiği damarlar yapı olarak belirli bir basınca dayanmalıdır. Aynı zamanda damarlardaki geçirgenlik de önemlidir, çünkü sistemin hiçbir noktasında sızıntı olmamalıdır; aksi halde verim düşer ve ısı yükselerek ölümcül sonuçlara yol açabilir.
Bu prensipler; makine mühendisliği, kimya mühendisliği ve termodinamik gibi disiplinlerde uzun yıllara yayılan gözlem, deney ve hesaplamalar sonucunda ortaya konmuştur. Elbette bu bilgilerin ceylanlarda kendiliğinden, tesadüfen oluşması mümkün değildir.
Ne var ki, bu kompleks mühendislik ilkelerini eksiksiz şekilde uygulayan canlı organizmalar söz konusu olduğunda, evrim savunucuları bunları akla ve bilime aykırı olarak “tesadüflerin ürünü” olarak açıklamaya çalışırlar. Fakat bu iddiaları, bilimsel açıklama olmaktan ziyade bir hikâye niteliği taşımaktadır. Evrimciler canlıların yaratılışını 1800’lü yılların tesadüf benzeri hurafeleriyle örtmeye çalışsalar da ceylanlardaki karşıt akışlı ısı değiştirici sistem, ceylan ve soğutma sistemi üstün akıl ve ilim sahibi Allah tarafından eksiksiz bir şekilde yaratılmıştır.
Yeryüzü ve Kâinat Yüce Allah’ın Sonsuz İlminin Delilidir
Ceylanın beynini kavrulmaktan koruyan bu harikulade soğutma sistemi; fizik, biyoloji ve mühendisliğin inceliklerini aynı anda barındıran bir tasarımdır. Her detayı, rastlantıyla açıklanamayacak kadar uyumlu ve amaçlıdır. Bu nedenle, ceylanların sahip olduğu bu üstün yapı, Allah’ın onları bulundukları ortamın en zorlu koşullarında bile yaşayabilecek şekilde yarattığının açık bir delilidir.
Kaynakça:
(1) AskNature, Carotid rete Cools Brain https://asknature.org/strategy/carotid-rete-cools-brain/
(2) Lawrence O. Richards, It Couldn’t Just Happen, Sweet Publication, 1987, s.108
(3) Philip L. Munday ve diğerleri, “Selective brain cooling in Arabian oryx (Oryx leucoryx): a physiological mechanism for coping with aridity?” Journal of Experimental Biology, Cilt 215, Sayı 22-11-2012
https://journals.biologists.com/jeb/article/215/22/3917/11107/Selective-brain-cooling-in-Arabian-oryx-Oryx
