თავი მეექვსე
ფრინველთა და ძუძუმწოვართა ფანტასტიკური ევოლუცია

თწორიის თანახმად, სიცოცხლემ ევოლუცია განიცადა წყალში და ამფიბიებთან ერთად ხმელეთზე გადაინაცვლა. იგივე თეორიის მიხედვით, ამფიბიების ერთი ნაწილი გადაიქცა ქვეწარმავლებად, რომლებიც მხოლოდ ხმელეთზე ბინადრობენ. ფიზიოლოგიისა და ანატომიის თვალსაზრისით ასეთი გარდაქმნა შეუძლებელია. მაგალითად, არსებობს უამრავი მტკიცებულება იმისა, რომ წყლის ბინადარი ამფიბიების კვერცხების გადაქცევა ხმელეთზე მობინადრე ქვეწარმავალთა კვერცხებად გამორიცხულია. ნამარხი ცხოველების გამოკვლევა გვიდასტურებს, რომ ასეთი გარდაქმნა ბუნებაში არ არსებულა: ამფიბიებსა და ქვეწარმავლებს შორის კავშირი არ არსებობს და მათ საერთო “წინაპარი” არასდროს ჰყოლიათ. ევოლუციონისტი რობერტ ქეროლი, რომელმაც ხერხემლიანთა პალეონტოლოგიის დარგში გაითქვა სახელი, იძულებულია აღიაროს, რომ:

“უძველესი ქვეწარმავლები სრულიად განსხვავდებიან ყველა ამფიბიისგან და მათი საერთო წინაპარი არ არის გამოვლენილი”. 37

თუმცა, ევოლუციის ზღაპრის ყველა შეძლებელი ვარიაცია ამით არ ამოწურულა. ახლა საჭირო იყო, ეიძულებინათ ხმელეთზე ამოსული ეს ცოცხალი ორგანიზმები, “ცაში ფრენა” ესწავლათ. ევოლუციონისტებს ღრმად სწამთ, რომ ფრინველებს ევოლუცია უნდა განეცადათ და რომ ისინი ქვეწარმავლებისგან წარმოიშვნენ.

თუმცა, არც ერთი მექანიზმი ფრინველის ორგანიზმისა, რომელიც სრულიად განსხვავებულია ხმელეთის ბინადართა ორგანიზმისაგან, არ შეიძლება ევოლუციის მრავალსაფეხურეობრივი მოდელით აიხსნას. მთავარ თავისებურებას, რაც ფრინველს ფრინველად ხდის, ანუ ფრთებს, ევოლუციური თეორია ჩიხში შეჰყავს. თურქი ევოლუციონისტი ენგინ კორური აღიარებს, რომ ფრთების ევოლუცია შეუძლებელია:

“თვალებსა და ფრთებს საერთო აქვს ის, რომ მათი მოქმედება მხოლოდ ყველა თავისებურების კომპლექსური განვითარების შედეგად არის შესაძლებელი. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, შეუძლებელია, არასრულყოფილი თვალებით ხედვა და ცალი ფრთით ფრენა. ამ ორგანოების წარმოქმნა ბუნების აუხსნელ საიდუმლოებად რჩება.” 38

როგორ შეიძლებოდა მომხდარიყო, რომ შემთხვევითი მუტაციის

შედეგად ფრთების სრულყოფილი სტრუქტურა გაჩენილიყო? ეს კითხვა უპასუხიდ რჩება. შეუძლებელია იმის ახსნაც, თუ გენური სტრუქტურების შეცვლის, ანუ მუტაციის შედეგად ქვეწარმავალთა წინა კიდურები ფრთებად როგორ გადაიქცა. გარდა ამისა, ხმელეთის ცხოველთა ფრინველებად გარდაქმნისთვის მხოლოდ ფრთები არ არის საკმარისი. ქვეწარმავლებს არ გააჩნიათ ის მექანიზმები, რომლებიც აქვთ ფრინველებს და რომლებსაც ისინი ფრენისას იყენებენ. მაგალითად, ფრინველების ძვლები ქვეწარმავალთა ძვლებზე გაცილებით მსუბუქია. ფილტვების სტრუქტურა სრულიად განსხვავებულია, ისევე, როგორც მათი მოქმედების მექანიზმი. განსხვავებულია ძვალკუნთოვანი და გულსისხლძარღვთა სისტემები. ამ მექანიზმების შექმნა თვისებების “თანდათან დაგროვების” გზით შეუძლებელია. ამ მიზეზთა გამო, ქვეწარმავალთა ფრინველებად გადაქცევის თეორია სხვა არაფერია, თუ სრული სისულელე. ყოველივე ზემოთქმულის მერე უნებურად იბადება კითხვა: ვთქვათ და ეს, ყოველგვარ სამეცნიერო საფუძველს მოკლებული ზღაპრები დავიჯერეთ, სად არის “თითოფრთიანი” და “ნახევარფრთიანი” არსებების ნამარხები?

არქეოპტერიქსი – მითური გარდამავალი ფორმა

კითხვაზე, თუ რატომ არ აღმოჩნდა “თითოფრთიანი” და “ნახევარფრთიანი” არსებების ნამარხები, ევოლუციონისტებს მაგალითად ერთადერთი ცოცხალი არსება მოჰყავთ. ეს არის ნამარხი არქეოპტერიქსისა, რომელიც დღემდე ითვლება გარდამავალ ფორმად.

ევოლუციონისტების აზრით, არქეოპტერიქსი, რომელიც 150 მილიონი წლის წინ არსებობდა, დღევანდელი ფრინველების წინაპარია. ამ თეორიის თანახმად, ზოგიერთმა პატარა დინოზავრმა, Velociraptorn-მა Dromeosaur-მა, ევოლუციის წყალობით ფრთები გამოისხა და ცაში გაინავარდა. არქეოპტერიქსი პირველად გამოეყო თავის წინაპრებს და ფრენა დაიწყო. ეს შეთხზული ამბავი თითქმის ყველა ევოლუციონისტურ ნაშრომში მეორდება.

თუმცა, არქეოპტერიქსის ნაშთების უკანასკნელი გამოკვლევებით დამტკიცდა, რომ ეს გარდამავალი ფორმა კი არა, გადაშენებული ფრინველია, რომლის თვისებები დღევანდელი ფრინველების თვისებებისგან განსხვავდება. უკანასკნელ დრომდე, ევოლუციონისტები არქეოპტერიქსს “ნახევარფრინველად” თვლიდნენ, რომელსაც ფრენა პრაქტიკულად არ შეეძლო. ამაზე მეტყველებს ის გარემოება, რომ ამ “ფრინველს” არა აქვს მკერდის ძვალი, რომელზეც ფრენისთვის აუცილებელი კუნთები უნდა ყოფილიყო “მიმაგრებული”. თანამედროვე ფრინველებს, მიუხედავად იმისა, იციან ფრენა თუ არა, და სხვა ოჯახის წარმომადგენელ ღამურებსაც კი, მკერდის ძვალი აქვთ.

თუმცა, 1992 წელს აღმოჩენილი არქეოპტერიქსის ნაშთმა ევოლუციონისტები განაცვიფრა, რადგან მას აღმოაჩნდა მკერდის ძვალი, რომლის არსებობასაც ისინი უარყოფდნენ. ჟურნალში “Nატურ” ეს აღმოჩენა ასე აღიწერა:

“არქეოპტერიქსის ბოლო, მეშვიდე ნაშთმა დაამტკიცა მკერდის სწორკუთხა ძვლის არსებობა, რისი შესაძლებლობაც დამადასტურებელი საბუთების უქონლობის გამო ეჭვქვეშ დგებოდა. დიდ მანძილებზე ფრენის უნარი დღესაც საკამათო საკითხად რჩება, მაგრამ ამ ძვლის არსებობა მეტყველებს ძლიერ კუნთებზე, რომლებიც ფრენას შესაძლებელს ხდიდა. ამ აღმოჩენამ საფუძველი გამოაცალა წარმოდგენას არქეოპტერიქსზე, როგორც “ნახევრადფრინველზე”, რომელსაც ფრენის უნარი არ გააჩნდა” 39

მეორე მხრივ, ერთ-ერთ მთავარ საბუთად იმისა, რომ არქეოპტერიქსს ფრენა შეეძლო, გახდა ბუმბულების სტრუქტურა, რომელიც არაფრით განირჩევა დღევანდელი ფრინველების ბუმბულისგან და მათი ფრენის უნარზე მეტყველებს. სახელგანთქმული პალეონტოლოგი კარლ ო. დიუნბარი აღნიშნავს:

“ბუმბულების წყალობით ეს არსება ფრინველის ყველა თავისებურებას ატარებს”. 40

იმან, რომ არქეოპტერიქსებს ფრთები ჰქონდათ, კიდევ ერთი ჭეშმარიტება ამოატივტივა: ეს არსება თბილსისხლიანი იყო. როგორც ცნობილია, ქვეწარმავლები და დინოზავრები ცივსისხლიანობით გამოირჩევიან, ანუ მათი სხეული სითბოს ვერ გამოიმუშავებს და მისი ტემპერატურა გარემო პირობებზეა დამოკიდებული. ფრინველების ბუმბულები ერთი ფრიად მნიშვნელოვანი ფუნქციის მატარებლებია – ტემპერატურას ინარჩუნებს. ბუმბულების არსებობა არქეოპტერიქსის თბილსისხლიანობას ადასტურებს, განსხვავებით დინოზავრებისგან. ანუ, ეს არის ნამდვილი ფრინველი, რომელიც სხეულის ტემპერატურის შენარჩუნებას საჭიროებს.

ევოლუციონისტთა მცდარი შეხედულებები: არქეოპტერიქსის კბილები და ბრჭყალები

ევოლუციონისტები, როცა არქეოპტერიქსს გარდამავალ ფორმად წარმოადგენდნენ, ორ პუნქტს ეყრდნობოდნენ: კბილებსა და ბრჭყალებს. არქეოპტერიქსს მართლაც აქვს კბილები და ბრტჭყალები, მაგრამ ეს სულაც არ ნიშნავს ქვეწარმავლებთან კავშირს. თუნდაც იმიტომ, რომ ჩვენს დროში არსებობს ფრინველთა ორი სახეობა - Taoraco და Hoatzin, რომლებსაც ბრჭყალები აქვთ ხეზე მოსაჭიდებლად. ეს ცოცხალი არსებები ნამდვილი ფრინველები არიან და ქვეწარმავლებთან არაფერი აკავშირებთ. აქედან გამომდინარე, ის ფაქტი, რომ არქეოპტერიქსს ბრჭყალები აქვს, სულაც არ ნიშნავს იმას, რომ ის გარდამავალი ფორმაა. ესე იგი, ეს მტკიცება უსაფუძვლოა.

ასევე, არქეოპტერიქსს კბილები გარდამავალ ფორმად ვერ აქცევს. ევოლუციონისტები, რომლებიც ამტკიცებენ, რომ კბილები მხოლოდ ქვეწარმავლებისთვისაა დამახასიათებელი, წინასწარგანზრახულად ტყუიან. ტყუიან, რადგან კბილები მხოლოდ ქვეწარმავლებს არა აქვთ. ჩვენს დროში არსებობს ქვეწარმავალთა სახეობები, რომელთაც კბილები საერთოდ არა აქვთ. მართალია, დღეს აღარ არსებობენ კბილებიანი ფრინველები, მაგრამ მათი ნაშთები მიგვითითებს, რომ ასეთი ფრინველები არსებობდნენ არქეოპტერიქსის დროსაც და მის მომდევნო პერიოდებშიც. საქმე ისაა, რომ არქეოპტერიქსისა და სხვა ნამარხი ფრინველების კბილები სრულიად სხვა აგებულებისაა, ვიდრე დინოზავრისა, მათი ეგრეთ წოდებული წინაპრისა. ცნობილი ორნიტოლოგების – მარტინის, სტიუარტისა და უეტსტოუნის მიერ ჩატარებულმა გამოკვლევებმა დაადასტურა, რომ ფრინველთა კბილების ზედაპირი ბრტყელი, ხოლო ფესვები განიერია მაშინ, როცა “ფრინველების წინაპარს” – დინოზავრ Theropod-ს, კბილების ზედაპირი კონუსისებრი, ხოლო ფესვები ვიწრო აქვს. 41 იგივე მკვლევარებმა ერთმანეთს შეადარეს არქეოპტერიქსისა და დინოზავრის მაჯის ძვლები და იმ დასკვნამდე მივიდნენ, რომ მათ შორის მსგავსება არ არსებობს. 42 ჯონ ოსტრომის მიერ შემჩნეული “მსგავსება” არქეოპტერიქსსა და დინოზავრს შორის, შემდგომში სრულად იქნა უარყოფილი ისეთი ანატომების მიერ, როგორებიც არიან ტარსიტანო, ჰეტჩი და უოლკერი. 43

ყოველივე ეს მეტყველებს იმაზე, რომ არქეოპტერიქსი არის არა გარდამავალი ფორმა, არამედ მიეკუთვნება ცალკე კლასს, რომელსაც შეიძლება “კბილებიანი ფრინველები” დაერქვას.

არქეოპტერიქსი და სხვა ფრინველთა ნამარხები

ათწლეულების მანძილზე ევოლუციონისტები არქეოპტერიქსს წარმოაჩენდნენ, როგორც ფრინველთა ევოლუციის ყველაზე ურყევ საბუთს. მაგრამ, უკანსკნელ ხანებში აღმოჩენილი ნაშთები ამ თეორიას კიდევ ერთი კუთხით უარყოფს..

1995 წელს ჩინეთის პალეონტოლოგიის ინსტიტუტის თანამშრომლებმა ლიანჰაი ჰუმ და ჯონგ ჯუმ აღმოაჩინეს ნაშთი ფრინველისა, რომელსაც Conficiusornis-ი ეწოდა. ამ ფრინველს, რომელიც არქეოპტერიქსის ხნის, დაახლოებით 140 მილიონი წლისაა, კბილები არ ჰქონდა, ხოლო ნისკარტი და ბუმბული ისეთივე ჰქონდა, როგორც თანამედროვე ფრინველებს. ჩონჩხიც თანამედროვე ფრინველების ანალოგიური აღმოჩნდა, ხოლო ფრთებს, არქეოპტერიქსის დარად, ბრჭყალები “უმშვენებდა”.

ბუნებრივია, ამ ფაქტმა გააქარწყლა ევოლუციონისტების მოსაზრებები შესახებ იმისა, რომ ყველა ფრინველის წინაპარი არქეოპტერიქსი იყო. 44

1996 წელს ჩინეთში აღმოჩენილმა ნამარხმა უფრო მეტად გაართულა ვითარება. ამ 130 მილიონი წლის წინანდელი ფრინველის - Lianoningornis-ის არსებობის ფაქტი ჟურნალ “შციენცე”-ში ჰიუ მარტინმა და ალან ფედუჩიმ გამოაცხადეს. ამ ფრინველს აღმოაჩნდა მკერდის ძვალი, რომელზეც ჰქონდათ ფრენისთვის აუცილებელი კუნთები. ის არაფრით განსხვავდებოდა დღევანდელი ფრინველებისგან გარდა იმისა, რომ ჰქონდათ კბილები! ეს კი იმას ნიშნავს, რომ კბილებიან ფრინველებს ორგანიზმის პრიმიტიული სტრუქტურა არ ჰქონიათ, როგორც ამას ევოლუციონისტები ამტკიცებდნენ. 45 ალან ფედუჩიმ ჟურნალ “Discovery”-ში აღნიშნა, რომ Lianoningornis-მა ფრინველების დინოზავრებისგან წარმოქმნის ვერსია უარყო”. 46

კიდევ ერთი ნამარხი, რომელმაც არქეოპტერიქსის გარშემო ევოლუციონისტების მტკიცებულებები გააცამტვერა, არის Eoalulavis-ი. ამ ფრინველს, რომლის ასაკი 120 მილიონი წელია (ანუ 30 მილიონი წლით უმცროსია არქეოპტერიქსზე), აქვს ფრთები, როგორიც დღესაც გვხვდება ფრინველთა სამყაროში. ეს ამტკიცებს, რომ 120 მილიონი წლის წინ ცაში დაფრინავდნენ ფრინველები, რომლებიც დღევანდელ ფრინველებს ჰგავდნენ. 47

ასე და ამგვარად, საბოლოოდ დამტკიცდა, რომ არქეოპტერიქსსა და სხვა იმდროინდელ ფრინველებს არაფერი ჰქონდათ საერთო გარდამავალ ფორმებთან. ნამარხები არ ადასტურებს ფრინველების სხვადასხვა სახეობების ერთმანეთისგან წარმოშობას. პირიქით, ისინი ძველი დროის ფრინველების დღევანდელებთან შესატყვისობას ამტკიცებს. ნაწილი ამ ფრინველებისა, მაგალითად Archaeopteryx-ი ან Conficiusornis–ი გადაშენდა, ხოლო ზოგმა მათგანმა დღევანდლამდე მოაღწია.

მოკლედ, არქეოპტერიქსის ზოგიერთი თავისებურება არ ადასტურებს მოსაზრებას, რომ ის “გარდამავალი ფორმაა”. ევოლუციის თეორიის ისეთი თავგამოდებული დამცველები, როგორებიც არიან ჰარვარდელი პალეონტოლოგები სტეფან ჯეი გოულდი და ნილს ელდრიჯი, აღიარებენ, რომ არქეოპტერიქსი, თავისი უნიკალური თავისებურებებით შეიძლება ჩაითვალოს “მოზაიკურ” არსებად, მაგრამ არავითარ შემთხვევაში გარდამავალ ფორმად. 48

მითური კავშირი ფრინველსა და დინოზავრს შორის

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ევოლუციონისტთა მტკიცებით, ფრინველები დინოზავრებისგან წარმოიშვნენ და მას გარდამავალ ფორმად სახავენ. თუმცაღა, მსოფლიოში ცნობილი ორნიტოლოგი, ჩრდილო კაროლინის უნივერსიტეტის პროფესორი ალან ფერდუჩი, მიუხედავად თავისი ევოლუციონისტობისა, კატეგორიულად უარყოფს ფრინველებსა და დინოზავრებს შორის კავშირს და წერს:

“25 წლის მანძილზე ვაკვირდებოდი ფრინველების თავის ქალას და დინოზავრებთან მსგავსება ვერ აღმოვაჩინე. ფრინველების ოთხფეხა ცხოველებისგან წარმოშობის თეორია XX საუკუნის პალეონტოლოგიის უდიდეს სირცხვილად დარჩება”. 49

უძველესი ფრინველების სპეციალისტი კანზასის უნივერსიტეტიდან, პროფესორი ლარი მარტინი ასევე უარყოფს თეორიას შესახებ იმისა, რომ ფრინველებსა და დინოზავრებს საერთო წინაპარი ჰყავდათ. ეხება რა იმ წინააღმდეგობებს, რომელსაც ევოლუციის თეორია აწყდება, მარტინი აღიარებს:

“სიმართლე გითხრათ, ფრინველებისა და დინოზავრების საერთო წინაპრისგან წარმოშობის თეორიის დაცვა რომ მიხდებოდეს, სირცხვილით დავიწვებოდი.” 50

ერთი სიტყვით, “ფრინველთა ევოლუციის” სცენარი, რომლის დაცვასაც ევოლუციონისტები არქეოპტერიქსის საშუალებით ცდილობენ, სხვა არაფერია, თუ არადა მათი წინასწარ აკვიატებული აზრისა და ფანტაზიის ნაყოფი.

ძუძუმწოვართა წარმოშობა

როგორც უკვე ვიცით, ევოლუციის თეორია ამტკიცებს, რომ ზღვიდან ამოსული ზოგიერთი ორგანიზმი ქვეწარმავლად იქცა, ხოლო ამ უკანასკნელებმა ფრინველებად ევოლუცია განიცადეს. ამავე სცენარით, ქვეწარმავლები გვევლინებიან წინაპრებად არა მხოლოდ ფრინველებისა, არამედ ძუძუმწოვრებისაც. თუმცა, არსებობს დიდი განსხვავება ცივსისხლიან, ქერცლით დაფარულ, კვერცხისმდებელ ქვეწარმავლებსა და თბილსისხლიან, ბუმბულით ან ბეწვით მოსილი, ცოცხლადმშობიარე ძუძუმწოვართა შორის.

ამის ერთ-ერთი თვალსაჩინო მაგალითი ყბის აგებულებაში განსხვავებაა. ძუძუმწოვრების ქვედა ყბა ერთი ძვლისაა, რომელზეც კბილებია განლაგებული. ქვეწარმავლების ქვედა ყბა კი ორივე მხარეს სამ-სამი ძვლისგან შედგება.

მეორე ძირითადი განსხვავება ისაა, რომ ყველა ძუძუმწოვრის შუა ყურში სამი ძვალია (გრდემლი, უზანგი და ჩაქუჩი), ხოლო ქვეწარმავლებში – ერთი. ევოლუციონისტების მტკიცებით, ქვეწარმავლების ყბებმა და ყურებმა თანდათანობით, საფეხურების გავლით მიიღო ძუძუმწოვართა ყბებისა და ყურების ფორმა და აგებულება. კითხვაზე, თუ როგორ მოხდა ეს ცვლილება, პასუხი, რაღა თქმა უნდა, ვერ მივიღეთ. როგორ მოხდა, რომ სამი ძვლისგან შემდგარი ყური ერთძვლიან ყურად იქცა და მიუხედავად ასეთი გარდაქმნისა, განაგრძობს ფუნქციონირებას? ეს კითხვა ყოველთვის უპასუხოდ დარჩება.

ზუსტად ასევე, არ მოიძებნა არც ერთი გარდამავალი ფორმა ქვეწარმავლებიდან ძუძუმწოვრებამდე. ამიტომაც, პალეონტოლოგ-ევოლუციონისტი როჯერ ლევინი იძულებული გახდა ეღიარებინა: “დღემდე გამოცანად რჩება, თუ როგორ მოხდა პირველ ძუძუნწოვრებზე გადასვლა.” 51

XX საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ევოლუციონისტი, ნეოდარვინიზმის თეორიის მამამთავარი ჯორჯ გეილორდ სიმფსონი ამ ევოლუციონისტების თვალსაზრისით სრულიად შეუძლებელ ფაქტს შემდეგნაირად აფასებს:

“ყველაზე მეტად გასაოცარია მეზოზოურ ხანაში ქვეწარმავალთა პერიოდიდან ძუძუმწოვართა პერიოდზე უეცარი გადასვლა. თითქოს უცებ ჩამოვარდა ფარდა სცენისა, რომელზეც მთავარ როლს ქვეწარმავლები ასრულებდნენ. როცა ფარდა აიხადა, სცენაზე დარჩნენ ძუძუმწოვრები, რომელთაც წინა ქმედების ნაკვალევიც კი არ ემჩნეოდათ.” 52

ამასთან, ყველა ეს ძუძუმწოვარი, როგორებიცა არიან ღამურა, ცხენი, ვირთხა ან ვეშაპი, ერთმანეთისგან სრულიად განსხვავდებიან და ერთი და იგივე გეოლოგიურ პერიოდში გაჩნდნენ დედამიწაზე. მათ შორის ევოლუციური კავშირის დადგენა მდიდარი ფანტაზიის პატრონისთვისაც კი შეუძლებელია. ევოლუციონისტი-ზოოლოგი ერიკ ლომბარდი ჟურნალში “Evolution” წერს:

“ყოველი მეცნიერი, რომელიც შეეცდება დაადგინოს ფილოგენეტიკური (ნათესაური) კავშირი ძუძუმწოვართა კლასის შიგნით, იმედგაცრუებული დარჩება.” 53

ეს ყოველივე მეტყველებს იმაზე, რომ ყველა ცოცხალი არსება შეიქმნა მყისიერად და სრულყოფილი ფორმით და არასდროს განუცდია ევოლუციური პროცესის გავლენა. სწორედ ეს არის შექმნის კონკრეტული მტკიცებულება. ევოლუციონისტები კი ცდილობენ, ცოცხალი არსებების ეტაპობრივად წარმოშობა ევოლუციის პროცესს მიაწერონ. თუ იმის მიხედვით ვიმსჯელებთ, რომ ევოლუცია უკვე აღარ არსებობს, ცოცხალი არსებების ეტაპობრივი გაჩენა დედამიწაზე სხვა არაფერია, თუ არა “შექმნის ეტაპობრიობა. ნამარხები მოწმობს, რომ დედამიწაზე ჯერ გაჩნდნენ წყლის ბინადარნი, შემდეგ – ხმელეთისა და მხოლოდ ამის შემდეგ შეიქმნა ადამიანი. სიცოცხლე დედამიწაზე გაჩნდა მყისიერად და სრულყოფილი ფორმით, საწინააღმდეგოდ “ადამიანმაიმუნის” შესახებ შეთხზული ზღაპრისა, რომლითაც მასობრივი პროპაგანდის საშუალებით ყურები გამოუჭედეს ადამიანებს.