İnsan diqqətlə düşünəndə anlayır ki, gündəlik həyatdan iş həyatına, sosial münasibətlərdən kainatın möhtəşəm nizamına qədər hər sahədə Allahın sonsuz qüdrəti və hikməti aydın şəkildə görünür.
Böyük hadisələrdən ən kiçik detallara qədər hər şeyin Uca Allahın nəzarəti altında və qüsursuz bir nizamla baş verdiyini dərk etmək çətin deyil.
Bu cür baxış insanın Allahı daha yaxından tanımasına, Onunla olan yaxınlığının artmasına, mənəvi dərinliyinin güclənməsinə və imanının yetkinləşməsinə səbəb olur.
Çünki iman diqqət, təfəkkür və şüurun açıq olması ilə güclənir. Uca Rəbbimiz Quranda qullarını dəfələrlə diqqətli olmağa çağırır. Çünki diqqətsizlik insanın həqiqəti görməsinə mane olur.
Rəbbimiz belə buyurur:
“Göylərdə və yerdə nə varsa, Allaha məxsusdur. O sizin nə əməl sahibi olduğunuzu və qullarının Onun hüzuruna qaytarılacaqları günü bilir”. (Nur surəsi, 64)
Ayədə bildirdiyi kimi insanın keçirdiyi heç bir an və yaşadığı heç bir hal Allahın bilgisindən kənarda baş vermir. Bu şüurla yaşayan insan isə həyatında qarşılaşdığı tək bir hadisənin belə təsadüf olmadığını və hər bir detalın Allahın nəzarəti və izni ilə baş verdiyini anlayır.
Allahı çox zikr edən insan Allaha yaxınlaşır
Allahın hər şeyi əhatə etməsi Onun qüdrətinin, elminin və mərhəmətinin kainatın hər zərrəsində təzahür etdiyini göstərir. Bu həqiqəti dərk edən insan üçün ən təbii yönəliş Allahı çox zikr etmək olur. Çünki Allahı zikr etmək insanın Onun hər an özü ilə birlikdə olduğunu bilərək yaşaması deməkdir.
Zikr yalnız dillə təkrar edilən sözlərdən ibarət deyil. O, qəlbin və ruhun Allahla şüurlu və möhkəm bir bağ qurması deməkdir. İnsan Rəbbini xatırladıqca Onun ilahi məhəbbətini daha dərindən hiss edir və qəlbi Allah sevgisi ilə dolur.
İnsanın ruhu dünyəvi zövqlərlə tam mənada doymaz, çünki ruhun həqiqi ehtiyacı onu yaradan və hər an əhatə edən Rəbbinə yönəlməkdir. Ruh yalnız Allaha olan sevgi ilə həqiqi rahatlıq tapır. Buna görə insan üçün ən mühüm vəzifə hər zaman Allahı zikr etmək, Onun hər şeyi əhatə edən varlığını və insana olan yaxınlığını dərk etməyə çalışmaqdır.
Quranda belə buyurulur:
“De: “İstər Allah deyib çağırın, istərsə də Mərhəmətli deyib çağırın. Necə çağırsanız da, hər halda ən gözəl adlar Ona məxsusdur”. Namazını nə uca səslə, nə də pıçıltı ilə qıl. Bunların arasında orta bir yol tut”. (İsra surəsi, 110)
Allah həyatın mərkəzidir
Allahı zikr edərək hüzur tapan insanın həyatı adi bir yaşayış olmaqdan çıxır və ruhuna dərinlik qazandıran, mənalarla zəngin bir həyata çevrilir. Əslində insan həyatı iki istiqamətdən ibarətdir. Bunlardan biri surətdir, yəni zahirdə görünən həyatdır. Bu tərəf yemək, içmək, sığınmaq və digər fiziki ehtiyacları qarşılamaqdan ibarətdir. Bu baxımdan insan digər canlılarla ortaq xüsusiyyətlərə malikdir.
Digər tərəf isə həqiqi həyatdır, yəni mənəvi gerçəklikdir. İnsanı əsl mənada insan edən, ona dəyər və üstünlük qazandıran əsas amil məhz budur. Həqiqi həyat yalnız Allahı zikr etməklə mümkündür. İnsan Allahı anmağa başladıqca ruhu saflaşır və Ona yönəldikcə mənəvi dünyası daha da dərinləşir. İnsan Allaha yönəldikcə mənən dirçəlir və qəlbi rahatlıq tapır. Belə bir mənəvi dəyişimi yaşayan insanın həyata baxışı tamamilə dəyişir. Artıq onun həyatının mərkəzində Allah dayanır.
Rəbbimiz Uca Zatının quluna olan yaxınlığını belə bildirir:
“İnsanı Biz yaratdıq və nəfsinin ona nəyi vəsvəsə etdiyini də bilirik. Biz ona şah damarından da yaxınıq”. (Qaf surəsi, 16)
Hər şeyi yaradan və nizamlayan Allahdır
Bəzi insanlar Allahın böyüklüyünü tam dərk edə bilmədikləri üçün təvəkkülü də səhv anlayır və onu yalnız çarəsizlikdən doğan bir təslimiyyət və ya ümidsiz bir gözləyiş kimi qiymətləndirirlər. Halbuki təvəkkül insanın və bütün varlıqların hər an Allahın elmi, iradəsi və qüdrəti ilə əhatə olunduğunu bilməsidir. Quranda Rəbbimiz açıq şəkildə bildirir ki, hər şeyi yaradan, nizamlayan və idarə edən Allahdır:
“Axı sizi də, sizin düzəltdiklərinizi də Allah yaratmışdır”. (Saffat surəsi, 96)
Ayədə açıq şəkildə bildirdiyi kimi, Allahın böyüklüyünü və hər şeyi əhatə edən hakimiyyətini dərk edən insan Ona tam etibar edir, qəlbən bağlanır və təvəkkül edir.
Təvəkkül Allahın qədərini mükəmməl bir hikmətlə yaratdığını anlamaq, qədər qanununun mahiyyətini dərk etmək və həyatını buna uyğun qurmaq deməkdir. Keçmiş, indi və gələcək Onun yanında tək bir an kimi görünür.
“Sizin məbudunuz yalnız Özündən başqa heç bir məbud olmayan Allahdır. O, elm ilə hər şeyi əhatə edir”. (Taha surəsi, 98)
İnsan müstəqil və özbaşına bir varlıq deyil; o, hər an Allahın iradəsi ilə əhatə olunub. İnsan bir arzu duya bilər, lakin həmin arzunu yaradan, onu formalaşdıran və nəticəyə çatdıran yalnız Allahdır.
“Aləmlərin Rəbbi Allah istəməyincə, siz istəyə bilməzsiniz!” (Təkvir surəsi, 29)
Bu anlayış insanın təvəkkülü doğru şəkildə qavramasına kömək edir, onu passivlikdən və ümidsizlikdən uzaqlaşdırır, eyni zamanda səy göstərərək təvəkküllə yaşamağa yönəldir. Çünki Taha surəsinin 98-ci ayəsində bildirildiyi kimi: “Sizin məbudunuz yalnız Özündən başqa heç bir məbud olmayan Allahdır. O, elm ilə hər şeyi əhatə edir”. Allahın hər şeyi əhatə edən hakimiyyəti eyni zamanda mərhəmət və hikmətlə doludur. Onun təqdir etdiyi hər şey mükəmməl bir nizama malikdir.
Allahın elmi hər şeyi əhatə edir
Kainat və bütün yaradılanlar Allahın hər şeyi əhatə edən elminin varlığını açıq şəkildə göstərir. Hər şey Onun mükəmməl elmində qüsursuz və incə detallarla yaradılıb. Bu həqiqət Quranda belə vurğulanır:
“Qeybin açarları Onun yanındadır, Onları yalnız O bilir. O, quruda və dənizdə nələr olduğunu bilir. Onun xəbəri olmadan yerə düşən bir yarpaq belə yoxdur. Yerin qaranlıqlarında elə bir toxum, elə bir yaş və elə bir quru şey yoxdur ki, açıq-aydın Yazıda (Lövhi-Məhfuzda) olmasın”. (Ənam surəsi, 59)
Bu ayə göstərir ki, kainat təsadüflərlə yaranmayıb; hər bir detal Allahın hər şeyi əhatə edən elmi ilə diqqətlə nizamlanıb. Bu isə insanın öz acizliyini dərk etməsini və Allaha olan ehtiyacını daha dərindən anlamasını tələb edir. Allah başqa bir ayədə belə bildirir:
“Yer üzündə elə bir canlı yoxdur ki, onun ruzisini Allah verməsin”. (Hud surəsi, 6)
Elm yalnız Allaha məxsusdur. Buna görə ən böyük alim də yalnız Allahdır. İnsan nə qədər çox bilik əldə etsə də, öyrəndikcə biliyinin məhdud olduğunu görür. Xüsusilə elm sahibləri Allahın yaratdığı nizamın mükəmməlliyini və kainatdakı böyük ahəngi daha yaxşı dərk edirlər. Allah buna da belə diqqət çəkir:
“Allahdan Öz qulları arasında ancaq alimlər qorxarlar”. (Fatir surəsi, 28)
Allahın hər şeyin elminə sahib olduğunu anlayan insan başa düşür ki, gizli və aşkara çıxan heç bir şey Ondan gizlənə bilməz. Bu şüur insana dərin bir məsuliyyət hissi verir. Hər bir hərəkətimiz, hər sözümüz və hər düşüncəmiz Allahın elmi ilə əhatə olunub. Quranda bu belə bildirilir:
“De: “Kökslərinizdə olanı gizlətsəniz də, üzə çıxarsanız da, Allah onu bilir. O, göylərdə və yerdə olanları da bilir. Allah hər şeyə qadirdir”. (Ali İmran surəsi, 29)
“Yaradan Allah Lətif və hər şeydən Xəbərdar olduğu halda, ola bilərmi ki, O, gizlində və aşkarda olanları bilməsin?” (Mülk surəsi, 14)
Allah hər şeyi hikmətlə əhatə edir
Allah kainatda və insan həyatında mövcud olan hər şeyi hikmətlə əhatə edib. Dünya insanlar üçün imtahan və təlim yeri kimi yaradılıb, ona görə də qarşılaşdığımız çətinliklər və sıxıntılar əsla mənasız deyil. İnsan bu sınaqlarla yetkinləşir, səbrini və dözümlülüyünü artırır. Dərin imana və güclü sevgiyə sahib olanların sınaqları bəzən daha çətin ola bilər, çünki güclü iman Allahın hikmətlə yaratdığı daha böyük imtahanları tələb edir.
“Yer üzündə baş verən və sizin başınıza gələn elə bir müsibət yoxdur ki, Biz onu yaratmamışdan əvvəl o, Yazıda müəyyən edilmiş olmasın. Şübhəsiz ki, bu, Allah üçün çox asandır”. (Hədid surəsi, 22)
İmtahanın sirrini anlayan insanın səbir və dözümlülüyü artır, çünki bəzən xoşuna gəlməyən hadisələrdə belə böyük bir xeyir ola bilər:
“Ola bilsin ki, sevmədiyiniz bir şey sizin üçün xeyirli, sevdiyiniz bir şey isə sizin üçün zərərli olsun. Allah bilir, siz isə bunu bilmirsiniz”. (Bəqərə surəsi, 216)
Bu şüur mömini qarşısına çıxan çətinliklər qarşısında ruhdan düşmədən, tam təslimiyyət və səbirlə mübarizə aparmağa yönləndirir.
Ali-İmran surəsində də belə bildirilir:
“Həqiqətən, Allah onların nə etdiklərini əhatə edir”. (Ali İmran surəsi, 120)
Beləliklə, imtahanlar həm bir tərbiyə prosesidir, həm də Allahın hər şeyi Öz elmi ilə əhatə etməsinin insan həyatında açıq şəkildə görünməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə: Allahdan başqa ilah yoxdur
Allah hər şeyi Öz elmi, qüdrəti və hikməti ilə əhatə etmişdir. Kainatdakı ən kiçik detallardan insanın qəlbindən keçən ən incə düşüncəyə qədər hər şey Onun elmi daxilindədir. Bu həqiqəti dərindən anlayan insan üçün artıq təsadüf anlayışı aradan qalxır; həyat ilahi nizamın təzahürü kimi mənalı görünür. Bu böyük həqiqət açıq şəkildə göstərir ki, mütləq güc və hakimiyyət yalnız Allaha məxsusdur. Ondan başqa ilah yoxdur. İnsan yalnız bu təslimiyyət şüuru ilə həqiqi rahatlığı, güvəni, qəlbinin və ağlının rahatlığını əldə edə bilər:
“Allah, Ondan başqa ibadətə layiq olan məbud yoxdur, əbədi Yaşayandır, bütün yaratdıqlarının Qəyyumudur. Onu nə mürgü, nə də yuxu tutar. Göylərdə və yerdə nə varsa, Ona məxsusdur. Onun izni olmadan Onun yanında kim havadarlıq edə bilər? O, məxluqatın gələcəyini və keçmişini bilir. Onlar Onun elmindən, Onun istədiyindən başqa heç bir şey qavraya bilməzlər. Onun Kürsüsü göyləri və yeri əhatə edir. Bunları qoruyub saxlamaq Ona ağır gəlmir. O, Ucadır, Uludur”. (Bəqərə surəsi, 255)
