Kuran hükümleri kolaydır ve insanlara doğru yolu açıkça göstermek için indirilmiştir. Allah'ın emirleri, tavsiyeleri ve razı olmadığı davranışlar apaçık bildirilmiştir. Şirkten sakındıran, güzel ahlakı emreden ve kötülükten men eden ilahi hükümler son derece açık ve anlaşılırdır. Her insanın anlayabileceği bir açıklıkta bildirilen bu hükümleri kavramak için yüksek bir zeka veya üstün bir bilgi birikimi gerekmez. Belirleyici olan, insanın vicdanı, Allah sevgisi ve Allah korkusudur.


İnsan, Kuran'ı okuyup incelediğinde nasıl bir ahlak sergilemesi gerektiğini kolaylıkla anlar. Kalbinde samimi bir iman taşıyan mümin, Allah'ın emirlerini kavramakta zorluk yaşamaz. Örneğin, insanlara güzel söz söylemesini bildiren ayeti okur okumaz ne kastedildiğini anlar ve uygulamaya başlar. Zira Allah'ın emri son derece açıktır:

"Kullarıma söyle: En güzel olan sözü söylesinler." (İsra Suresi, 53)

Bu ayeti hayatında bir kere bile okumuş olan mümin, insanlara nasıl davranması gerektiğini artık bu açık emirden anlamıştır. Aynı şekilde, örneğin kendisine kötülük yapıldığında nasıl karşılık vermesi gerektiği konusunda da bir ikilem yaşamaz. Nitekim Allah şöyle buyurur:

"İyilikle kötülük bir olmaz. Sen kötülüğü en güzel olan davranışla sav..." (Fussilet Suresi, 34)

Dolayısıyla mümin, "Bana kötülük yapana nasıl karşılık vermeliyim, ben de ona kötülükle mi karşılık vermeliyim?" diye tereddüt etmez. Allah'ın bildirdiği ahlak ölçüsünü bilir ve buna göre davranır. Kavradığı hükümleri hayatına geçirir. İnsanların kendisine nasıl davrandığına göre ahlakını değiştirmez; her koşulda Allah'ın hoşnutluğunu gözetir.


Ancak iman kalbine tam anlamıyla yerleşmemiş bazı insanlar, Allah'ın emirleri karşısında farklı bir tutum sergiler. Allah'ın bildirdiği ölçüleri anlamakta isteksiz davranır, bazen anlamazlıktan gelir, bazen de bu emirleri yerine getirmekten kaçınırlar. Başkalarının da bu hükümlere uymadığını öne sürerek kendi ahlaki zaaflarını haklı çıkarmaya çalışırlar.


Bazı insanlar ise kalplerinde samimi ve güçlü bir iman bulunmadığı için Kuran'ın ruhunu anlayamaz ve Allah'ın kendilerinden ne istediğini gereği gibi kavrayamazlar. Her iki durumda da şeytan, insanın bu zayıflığından yararlanarak kişinin ruhunu, düşünce biçimini ve davranışlarını etkisi altına alır. Kalbini imanla ve Allah sevgisiyle doldurmayan insan, şeytanın yönlendirmelerine açık hale gelir. Kalbi boş bulan şeytan oraya kolaylıkla girer ve yerleşir. İnsanın düşüncelerini ve davranışlarını etkileyerek onu Kuran ahlakından uzaklaştırır ve kendi istekleri doğrultusunda hareket ettirir. İmam Gazâlî bu hususta dikkat çekici bir örnek verir:

"Kalbin misali, bir kalenin misaline benzer. Şeytan, kaleye girmek isteyen bir düşmandır. Onu kuşatıp sahip olmak ister. Kaleyi düşmandan korumak ancak kapılarını, giriş noktalarını ve kalede açılan delikleri korumak ve oralarda nöbet beklemek suretiyle mümkündür." (İmam Gazâlî, İhyâü Ulûmi'd-Dîn)

İmanla dolmayan kalbini şeytana açan insan, Kuran'da karşılığı olmayan düşünceleri savunmaya başlar. Allah'ın açıkça bildirdiği ahlak ölçülerinin yerine kendi anlayışını koyar. Üstelik davranışlarının yanlış olduğunu düşünmez, aksine kendisini son derece haklı görür.


Bu durumda kişinin günlük hayatında çeşitli düşünce ve ahlak bozuklukları ortaya çıkar. Örneğin, kendisine kötü davranan birine aynı şekilde karşılık vermeyi doğal ve doğru kabul eder. "Bana kötülük yapana ben de kötü olurum. İyiye iyiyim ama kötülüğe müsamaham yoktur." diyerek kendi tutumunu savunur. Oysa bu bir cahiliye ahlakıdır. Allah, kötülüğe iyilikle karşılık vermenin, affetmenin ve arayı düzeltmenin makbul olduğunu açıkça belirtmiştir.


Bir diğer ahlak bozukluğu da insanlarla ilişkilerinde sürekli karşılık hesabı yapmasıdır. "O bana iltifatta bulunuyor mu ki ben ona iltifat edeyim?" diyerek güzel davranışlarda bulunmayı karşı tarafın tutumuna bağlar. Oysa müminin güzel ahlakı, karşısındaki insanın kendisine nasıl davrandığına göre şekillenmez. Güzel söz söylemek, iyilik yapmak ve incelikli davranmak, karşılık beklemeden, Allah'ın hoşnutluğunu kazanmak için yapılır.


İnsanların zor zamanlarında onlarla ilgilenmemek ve bu tutumu çeşitli gerekçelerle haklı çıkarmaya çalışmak da bir ahlak bozukluğudur. Örneğin, yardıma ihtiyacı olan birini gördüğünde, "Bir sürü insan var, neden ben ilgileneyim? Başkaları da yardım edebilir." diyerek sorumluluktan kaçmak ve mümin kardeşine destek olmamak Kuran ahlakıyla bağdaşmaz. Allah, Kuran'da müminlerin birbirlerinin velileri olduklarını bildirmiştir. Müminin görevi, kardeşlerinin sorunlarına duyarsız kalmak değil, onları sahiplenmek ve çözüm bulmalarına yardımcı olmaktır. Hatta kardeşinin yanlış bir davranışı olsa bile Kuran ahlakının gerektirdiği şefkatle yaklaşmalı, hatalarını düzeltmesine yardımcı olmalıdır. Herkesin yardımına ilk koşan, çevresinde gördüğü eksiklikleri ve aksaklıkları gidermek için harekete geçen, yardıma ihtiyacı olan bir insanın hiç düşünmeden sığınacağı kişi olmak, mümin ahlakının bir gereğidir. Mümin, bütün bunları yaparken karşısındaki insanın da aynı şekilde davranmasını beklemez. Allah'ın rızasını gözeterek karşılıksız yardımda bulunur.


Benzer bir ahlak bozukluğu da sorumluluk ve hizmet konusunda kendini gösterir. Bir iş sürekli kendisine düştüğünde, "Hep ben mi çalışacağım? Neden başkaları da bu işi üstlenmiyor?" diye düşünür. Oysa Kuran ahlakında esas olan, başkalarının ne yaptığı değil, insanın kendi üzerine düşen iyiliği yapması ve sorumluluklarını yerine getirmesidir. Mümin, yaptığı iyiliği bir karşılık hesabına dönüştürmez.


Bütün bu örneklerde ortak olan nokta, insanın nefsini ölçü alarak davranışlarını buna göre belirlemesidir. Allah'ın hoşnut olacağı davranışı değil, kendi çıkarına uygun gördüğü davranışı tercih eder. Ardından da bu tutumunu haklı çıkarmaya çalışır. Böylece Kuran ahlakından uzaklaştığı halde doğru olanı yaptığını zanneder.


Günlük hayattan örnekleri çoğaltmak mümkündür. Tüm bu örneklerde müminin ölçüsü, insanların davranışları, kendi çıkarları veya nefsinin istekleri değil, Allah'ın rızası ve hoşnutluğudur. Mümin, Allah'ın neyi emrettiğini bilir ve buna uygun yaşar. Güzel davranmak için önce karşısındaki insandan güzel bir davranış beklemez. İyilik yapmak için kendisine iyilik yapılmasını şart koşmaz. Üstlendiği sorumlulukları yerine getirirken başkalarının ne yaptığına bakarak hareket etmez.


O, sessiz ve sakin bir şekilde, gerçeğin bilincinde olarak tek taraflı güzel davranışlarda bulunur. Çevresinde gördüğü görüntülerin ardında tek bir gerçek olduğunu bilir ve buna göre hareket eder. Bu büyük gerçek, her yerde tecelli edenin Allah olduğu, her yerden ve her gözden O'nun baktığı, her sesin O'na ait olduğu, imtihana tabi tutanın ve tüm görüntüleri yaratanın yalnızca Allah olduğu gerçeğidir. Allah, kıyamet gününde insanın bu gerçekle açıkça yüzleşeceğini şöyle bildirir:

"Andolsun, sen bundan gaflet içindeydin. Şimdi senden perdeni kaldırdık. Artık bugün gözün keskindir." (Kaf Suresi, 22)