Zaman Yanılgısı ve Gerçekler - Kader

İnsan hayatı doğumdan ölüme uzanan sayısız tercihler silsilesinden ibrarettir. Her sabah yeni bir güne uyanır, farklı kararlar alır ve bu kararların sonuçlarını yaşarız. Kimi zaman başarılı oluruz, kimi zaman ise ortaya farklı durumlar çıkar. Peki, hiç durup düşündünüz mü? Geçmişe baktığınızda, aldığımız tüm bu kararlar ve akıp giden zaman yalnızca bir olasılıklar zinciri miydi? Yoksa yaşanacak her şey en başından beri belirlenmiş miydi? Bizler de bu olayları zamanı geldikçe yaşayan birer şahit miyiz?

Daha da temelden soracak olursak: Zaman dediğimiz şey gerçekten var mı? Yoksa zaman da diğer tüm algılarımız gibi zihnimizin dünyayı yorumlama biçimlerinden sadece biri mi? Şu ana kadar yaşadığımız tüm olaylar rastgele bir karmaşadan mı ibaret? Yoksa evrende gördüğümüz yaratılmış o kusursuz düzen, zaman içinde de geçerli mi? Geçmiş, şimdi ve gelecek gerçekten birbirinden ayrı mı; yoksa hepsi aynı anda var olan tek bir bütünün parçaları mı?

İşte tam da bu noktada karşımıza o büyük kavram çıkıyor: Kader.

Kader

Bir an, sadece bir saniye sürecek bir olay... Ama bu anın içinde kâinatın en büyük sırlarından biri saklı. Kader; Allah'ın evreni, hayatı, geçmişi ve henüz yaşanmamış geleceği tek bir an içerisinde yaratmasıdır. Zaman ve mekân; mutlak olmayan, başlangıçları olan ve Allah'ın yoktan var ettiği kavramlardır. Zamanı ve olayları yaratan Allah, tüm bu sınırlardan münezzehtir.

Kaderin o muazzam ve karmaşık dokusunu gerçekten kavrayabilmek için, evrenin üzerine kurulu olduğu iki temel sütunu anlamamız gerekir: Zaman ve irade.

Bu yolculuğa ilk ve en gizemli olanıyla başlayalım. Gelin, zamanın derinliklerine inelim. Ama bu yolculukta sadece düşüncelere değil; fiziğin, astronominin ve matematiğin sarsılmaz gerçeklerine de ihtiyacımız olacak.

Zaman

Çoğumuz gezegenlerin sadece teleskoplarla gökyüzünü izleyerek keşfedildiğini sanırız. Oysa gerçek çok daha ilginçtir. Bazı gezegenler, daha hiç kimse onları görmeden önce kâğıt üzerindeki matematiksel formüllerle keşfedilmiştir. Isaac Newton'un fizik yasaları bize evrenin bir saat gibi işlediğini söylüyordu. Eğer bir gezegenin yörüngesinde küçük bir sapma varsa, Newton fiziğiyle o sapmaya neden olan gizli bir kütlenin nerede olduğunu hesaplayabilirdiniz.

Nitekim öyle de oldu. Uranüs'ün yörüngesindeki tuhaf sapmalar fark edildiğinde matematikçiler, "Orada bir şey olmalı," dediler ve parmaklarıyla gökyüzünde bir noktayı işaret ettiler. Neptün, tam da o hesaplanan noktada bulundu.

Aynı başarı hikâyesinin Merkür için de tekrarlanması bekleniyordu. Merkür'ün yörüngesinde de Newton mekaniğine uymayan, inatçı bir sapma vardı. Bilim dünyası emindi: Güneş ile Merkür arasında henüz görülmemiş bir gezegen daha olmalıydı. Hatta isim bile takmışlardı: Vulkan. Ancak bir sorun vardı. Astronomlar yıllarca gökyüzünü taradı, Güneş'in parıltısı altında o gizemli kütleyi aradı; ama Vulkan orada değildi. Merkür, sanki görünmez bir el tarafından Newton'un yasalarının dışına itiliyordu. Zamanla şu gerçek ortaya çıktı: Sorun eksik bir gezegen değildi; sorun eksik bir kuramdı.

Newton'un evreninde zaman, herkes için aynı hızda akan mutlak bir kavramdı. Evrenin neresinde olursanız olun, hareket ediyor ya da duruyor olun, zaman hep aynı ritimde ilerlerdi. Bir saniye, her yerde bir saniyeydi. Bu evren modelinde uzay, üzerinde olayların yaşandığı düz ve değişmez bir sahneydi. Gezegenler bu sahnede kütleçekim kuvvetinin etkisiyle dolaşıyordu.

Ama ışık devreye girdiğinde, bu kusursuz görünen tablo çatlamaya başladı. Deneyler şaşırtıcı bir gerçeği gösteriyordu: Işığın hızı, onu ölçen kişi ne kadar hızlı hareket ederse etsin değişmiyordu. Bu, Newton'un "zaman sabittir" varsayımıyla bağdaşmıyordu; çünkü klasik düşünceye göre hızlar toplanmalıydı.

Albert Einstein, 1905'te radikal bir karar verdi: "Işık hızını sabit kabul ediyorum," dedi. Ama evrende her şey aynı anda sabit kalamazdı. Bir şey sabitse başka bir şey değişmek zorundaydı. Einstein'ın ödün verdiği şey zamandı. Böylece zaman mutlak olmaktan çıktı. Özel Görelilik ile birlikte zaman, gözlemcinin hareketine bağlı bir kavram haline geldi. Artık "aynı anda" dediğimiz şey herkes için geçerli bir gerçek değildi.

Ancak özel görelilik yerçekimini açıklamıyordu. Einstein, 1915'te bu kez daha derine indi. Newton'da yerçekimi bir kuvvetti. Einstein'da bambaşka bir şeye dönüştü: geometriye... Ona göre kütle; uzayı ve zamanı ayrı ayrı etkilemiyor, ikisini birlikte eğip büküyordu. Güneş gibi büyük kütleler bu uzay-zaman dokusunu eğiyordu. Gezegenler aslında düz gitmeye çalışıyordu ama düz yol artık eğrilmişti; bu yüzden yolları bizim gözümüze yörünge gibi görünüyordu.

İşte Vulkan bilmecesi tam da burada çözüldü. Merkür, Güneş'e en yakın gezegen olduğu için uzay-zaman eğriliğini en güçlü hisseden gezegendi. Bu eğrilik, Merkür'ün yörüngesinin yönünü her turda çok küçük bir miktar kaydırıyordu. Newton fiziğinde bu etkiyi açıklamak için hayali bir gezegen aramak zorundaydınız; Einstein'ın evreninde ise buna gerek yoktu. Sebep yeni bir gezegen değil, uzay-zamanın kendisiydi.

Newton'un sabit zamanlı donuk evreninden, Einstein'ın değişken zamanlı, canlı ve bükülebilir evrenine geçmiştik. Zaman artık sadece bir saatten ibaret değildi; o, evrenin dokusuyla bütünleşmiş bir boyuttu.

Zamanın herkes için aynı akmadığını söylemiştik; ama bu sadece teorik bir iddia değil, evrenin dokusuna işlenmiş fiziksel bir kuraldır. Zaman; tıpkı sıcak bir sakız gibi uzayabilir, kısalabilir ve hatta neredeyse durma noktasına kadar bükülebilir.

Einstein’ın Özel Görelilik Kuramı’na göre, uzayda ne kadar hızlı hareket ederseniz, zaman sizin için o kadar yavaş akar. Eğer ışık hızına yaklaşan bir uzay gemisine binseydiniz, sizin için geçen birkaç yıl; dünyadaki sevdikleriniz için on yıllar, hatta yüzyıllar anlamına gelebilirdi.

Zamanı ve mekânı yoktan var eden Allah, katındaki zaman algısının bizimkinden ne kadar farklı olduğunu şu ayetle hatırlatır:

"Gökten yere her işi O evirip düzene koyar. Sonra (işler,) sizin saymakta olduğunuz bin yıl süreli bir günde yine O'na yükselir." (Secde Suresi, 5)

Zamanı bükmenin ikinci yolu ise devasa kütlelerdir. Genel Görelilik der ki; kütleçekimi ne kadar güçlüyse zaman o kadar yavaş akar. Bir kara deliğin kıyısında geçirdiğiniz tek bir saat, dünyada koca bir ömre bedel olabilir. Aslında bunu anlamak için uzak galaksilere gitmenize gerek yok. Şu an cebinizdeki telefonun haritaları, yani GPS sistemi, bu bükülmeyi her saniye hesaplamak zorundadır. Uydular dünyadan uzak oldukları için kütleçekimi orada daha zayıftır ve uyduların saatleri dünyadakilere göre günde mikrosaniyelerce daha hızlı akar. Eğer Einstein'ın zaman bükülmesi denklemleri olmasaydı, telefonunuzdaki navigasyon sizi her gün kilometrelerce yanlış yere götürürdü.

Peki, zamanın bükülmesi bize neyi anlatıyor? Eğer zaman esneyebiliyorsa, birisi için "geçmiş" olan şey, bir başkası için "şu an" veya "gelecek" olabilir. Bu durum bizi o can alıcı soruya götürür: Eğer zamanın akışı kişiden kişiye değişiyorsa, tüm zamanların, geçmiş, şimdi ve gelecek aynı anda var olduğu bir "Blok Evren" modelinde mi yaşıyoruz?

Einstein'ın görelilik yasaları bize şunu söyler: Sizin için gelecek olan bir olay, evrenin başka bir yerindeki, farklı bir hızda hareket eden bir gözlemci için çoktan geçmiş olabilir. Evreni koca bir somun ekmek gibi hayal edin. Sizin "şu an" dediğiniz şey, bu ekmeğin ortasından alınan ince bir dilimdir. Geçmişiniz ekmeğin bir ucunda, geleceğiniz ise diğer ucundadır. Ama ekmek bir bütündür ve tüm dilimler aynı anda oradadır.

Einstein, en yakın dostu Michele Besso öldüğünde ailesine yazdığı mektupta şöyle demiştir:

"Bizim gibi fiziğe inanan insanlar için geçmiş, şimdi ve gelecek arasındaki ayrım, ne kadar inatçı olursa olsun sadece bir illüzyondan ibarettir."

Bu bakış açısına göre doğduğunuz an, şu an bu belgesli izlediğiniz an ve öleceğiniz an... Hepsi uzay-zaman bloğunun içinde sabitlenmiş birer koordinattır. Tıpkı bir DVD diskindeki gibi; tüm sahneler aynı anda oradadır fakat lazer okuyucu o karelere sadece sırayla erişebilir.

Bilimin "Blok Evren" dediği bu muazzam yapı, aslında ilahi bir sanatın ve sonsuz bir ilmin tecellisinden başka bir şey değildir. Kader dediğimiz o sonsuz karelerin her biri, zamanın ve mekânın yaratıcısı olan Allah tarafından en ince ayrıntısıyla inşa edilmiştir. Bizim için bilinmez olan gelecek, bir kısmını hatırlayamadığımız geçmiş, O'nun katında "apaçık bir şimdi"dir.  

Çünkü o, yarattığı zamanın ve mekanın dışındadır. Onlara bağımlı değil, onların hakimidir. İnsan kendi sınırlı zaman algısının içinde hapsolmuşken, Allah, ezeli ve ebedi ilmiyle her düşen yaprağı, her atan kalbi ve her saklı niyetin akıbetini aynı anda görür.

Rabbimiz bu hakikati En'âm Suresi'nde tüm ihtişamıyla şöyle beyan etmiştir:

Gaybın anahtarları Allah'ın yanındadır; onları O'ndan başkası bilemez. O, karada ve denizde ne varsa bilir. O'nun ilmi dışında bir yaprak bile düşmez. Yerin karanlıkları içindeki tek bir tane, yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır

(En’âm Suresi 59)

İrade

Tarih boyunca insan kendisini seçen, karar veren ve  irade sahibi bir varlık olarak gördü. Günlük hayatta da böle hissederiz. Ne içeceğimize, hangi yoldan gideceğimize, ne söyleyeceğimize karar verdiğimizi düşünürüz. Peki, bu kararlar sandığımız kadar bize mi ait?

“Ben istedim.”, “Ben karar verdim.”, “Ben yaptım.”: bu cümleler hayatın her anında dilimizden dökülür. Ama ya bu kelimeler hakikatin tamamını anlatmıyorsa? Ya insan yalnızca olan bitenin farkına varan bir şahit ise? İnsanlık tarihi boyunca özgür irade kavramı, insanların yaptıkları her şeyin, aldıkları tüm kararların idaresinin kendilerinde olduğu düşüncesine dayanıyordu. Fakat bugün bilim, bu eski, batıl inancı sarsan yeni bulgular sunuyor.

Bilim insanları, bizler karar almadan önce beynimizin derinliklerinde bir şeylerin başladığını keşfettiler. Bu da irademizin aslında bir yanılsama olabileceği tartışmasını gündeme getiriyor. Bu bilimsel bulgular, kutsal dinlerde bize bildirilen kader kavramıyla birebir benzer bir anlam taşıyor. Yüzyıllar boyunca özgür irade, sadece felsefenin puslu odalarında tartışılan soyut bir kavramdı.

Ancak 1980'lerde Benjamin Libet bu kadim soruyu laboratuvarın soğuk ışığı altına taşıdı. Libet, zihnimizin kuytularında saklanan, o gizemli anın peşindeydi: Karar verdiğimiz o ilk saniye. Libet'in deney düzeneyinde, denekler bir saat kadranına bakarken, istedikleri bir anda bileklerini oynatıyor ve bu isteğin bilinçlerine ulaştığı anı kaydediyorlardı. Aynı anda, deneklerin beyin aktiviteleri özel cihazlarla izleniyordu. Ortaya çıkan sonuçlar, irade algısına yönelik ilk büyük darbeyi vurdu. Beyin, kişi hareket etme isteğini henüz fark etmeden, yaklaşık 350 ile 550 milisaniye önce hazırlık potansiyeli adı verilen bir elektriksel sinyal üretmeye başlıyordu. Bu gizli sinyal, biz “şimdi yapıyorum” demeden yarım saniye önce uyanıyordu. Sanki biz kaptan olduğumuzu sanırken, gemi çoktan limandan ayrılmıştı.

Zamanın milisaniyelerle ölçüldüğü bu hassas terazide, irademizin gerçek hikayesi ortaya çıkmıştı. Bu zaman çizelgesi bize şunu fısıldıyor. Beynimiz, biz karar verdim demeden yaklaşık 350 milisaniye önce, yani göz açıp kapayıncaya kadar geçen bir sürede, kararı çoktan vermiş oluyor. Bu gecikme, beynin aldığı kararı zihnimize bildirmesi için gereken süredir. Sonuç olarak, bu tablo kararlarımızın bilinçli bir sürecin değil, biyolojik bir hazırlığın çıktısı olduğunu gösteriyor.

Kovulmuş şeytandan Allaha sığınırım.

“Attığın zaman sen atmadın; fakat Allah attı.”
(Enfâl Suresi, 17)

Libet'in deneyine; saat kadranının dikkat dağıtıcı olması ve insanların kendi hislerini raporlamasının güvenilmezliği gibi eleştiriler getirilse de 21. yüzyıl teknolojisi bu verileri yalanlamak bir yana, daha da derinleştirmiştir. Libet'in milisaniyeleri, özgür irade kalemizde açılan ilk küçük çatlaktı. Ancak 2007 yılında Berlin'de, John-Dylan Haynes ve ekibi bu çatlağı devasa bir kapıya dönüştürdü. Bilimin ulaştığı bu yeni durak, kendimize dair en köklü inancımızı, yani kararlarımızı "o an" verdiğimiz yanılsamasını derinden sarsıyordu.

Berlin'deki Bernstein Merkezinde teknoloji, insan zihninin en mahrem yerine, niyetlerin doğduğu o karanlık boşluğa sızdı. John-Dylan Haynes, MR cihazının devasa manyetik gücünü kullanarak şu soruyu sordu: “Siz hangi elinizle bir düğmeye basacağınıza karar vermeden önce, beyniniz ne yaptığınızı biliyor olabilir mi?”

Denekler sessizce bekliyor, sağ veya sol elinden birini seçmek için uygun anı kolluyorlardı. Seçim anı herkes için "o anlık" bir süreç olarak algılanır. Oysa beynin derinliklerinde, frontopolar korteks bölgesinde çoktan bir fırtına kopmaya başlamıştı. Araştırma sonuçları, bilim dünyasında bir deprem etkisi yarattı: Beynimizdeki aktivite örüntüleri, biz daha seçimimizi bilincimize dahi fısıldamadan tam 7 ila 10 saniye önce hangi eli seçeceğimizi ele veriyordu.

Kan akışındaki 3 saniyelik doğal gecikme olan "hemodinamik rötar" hesaba katıldığında bile karar çoktan verilmiş, mühürlenmiş ve yola çıkmıştı. Bilim insanları sadece beynin bu bölgesindeki sinyallere bakarak, kişinin hangi düğmeye basacağını henüz kişi kendisi bile bilmezken büyük bir doğrulukla tahmin edebiliyordu. Şöyle ki, siz özgür bir seçim yaptığınızı sandığınız o saniyede, aslında beyninizin yaklaşık 7 saniye önce başlattığı bir sürecin son halkasını, yani "duyurusunu" yaşıyorsunuz.

Bilinçli seçimimiz, sadece gecikmeli gelen bir gök gürültüsüdür; oysa kararın elektriksel fırtınası, biz daha sesini duymadan saniyeler önce beynin sessiz semalarında çakmıştır.

Yegâne güç sahibi olan Allah, irademizin ancak Kendi dilemesiyle hayat bulduğunu Kur'an'da bizlere şöyle hatırlatır:

Kovulmuş şeytandan Allaha sığınırım.

'Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz.' (İnsan Suresi, 30)"

Bilim, fMRI (fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme) ve EEG (elektroensefalogram) gibi dolaylı yöntemlerin sınırlarını aşarak, artık bilincin biyolojik gerçeklikle düğümlendiği o mikroskobik merkeze, doğrudan nöronların kalbine inmeyi başardı. Bu yeni ufukta Itzhak Fried, 2011. yılda epilepsi hastalarının zihnine yerleştirilen elektrotlar sayesinde, bir düşüncenin henüz doğmadan önceki o gizli 'doğum sancılarını' saniye saniye izledi.

Fried’in gözlemleri çarpıcıydı: Gönüllü henüz parmağını kıpırdatmaya karar vermemişken, eylemden tam 1.5 saniye önce, beynin derinliklerindeki nöronlar gizli bir hazırlığa başlıyordu. Karar anına 700 milisaniye kala, araştırmacılar artık birer kâhin gibiydiler; kişinin ne zaman harekete geçeceğini %80’i aşan bir doğrulukla, kişi daha kendisi bile bilmezken biliyorlardı.

Fried’in modeli bizlere şunu söyler: İrade dediğimiz şey, nöral bir eşiğin aşılmasından ibarettir. Aktivite o görünmez sınırı geçtiğinde eylem otomatik olarak tetiklenir ve bu fiziksel gerçeklik bilincimize bir fısıltı gibi ulaşır:

"Ben karar verdim." deriz. Oysa gerçekte bilinçli irade, kararın mimarı değil, tamamlanmış bir sürecin hayret dolu gözlemcisidir.

İnsanın kendi kararlarının mutlak hâkimi olduğu hissi, beynin sol yarım küresinde saklı usta bir kurgucunun, yani "sol hemisfer yorumcusunun" bir ürünüdür. Michael Gazzaniga tarafından tanımlanan bu mekanizma, bilinç dışında çoktan bitmiş olan eylemlere, olaydan hemen sonra mantıklı kılıflar diker. Beynimiz, korkuyla zıplayan bir bedene saniyeler sonra şu masalı anlatır: "Yerdeki oyuncağı yılan sandığım için zıplamaya karar verdim."

Oysa zıplama emri bilinçli akla danışılmadan amigdalanın karanlık koridorlarından verilmiştir. Daha sonra ise bu kararın neden verildiği ile ilgili sol beyinde hikaye uydurulmuştur. İnsan beyni, boşlukları sevmeyen, tutarlılık illüzyonuna aşık bir hikâye anlatıcısıdır.

Bu süreçte dopamin, görünmez bir kaderin mürekkebi gibi çalışır. Salk Enstitüsü’nün araştırmalarına göre, karar anından hemen önce bazal gangliyonlarda yükselen dopamin dalgaları, hangi seçeneğin tercih edileceğini eylemden çok önce kodlar. Dopaminin yoğunluğu, yapılacak tercihin adeta matematiksel bir önizlemesidir.

Tüm bu verileri bir araya getirdiğimizde karşımıza sarsıcı bir tablo çıkıyor: Bizler henüz haberdar değilken beynimiz kararlar alıyor, eyleme geçiyor ve sonra sanki o kararı biz vermişiz gibi bilincimize zarif bir masal anlatıyor. Bizler, kendi hayatımızın yönetmeni olduğumuzu sanırken aslında bize yazılan bir senaryonun hayran izleyicileriyiz.

Peki, atomaltı düzeyde sadece enerjiden, atom üstü düzeyde ise bir avuç et parçasından ibaret olan bu beyin; kendi başına bir niyet kurabilir mi? Bir et parçası, "Şimdi bu insanı yöneteyim, ona karar yanılsaması hissi yaşatayım." diye bir irade sergileyebilir mi?

Madde, kendisine ait olmayan bir iradeyi taşıyamaz. Bilimin "beyin" dediği bu muazzam mekanizma, aslında bizi her an yeniden var eden Rabbimizin, ruhumuza sunduğu eşsiz bir vesiledir. Gördüğümüz nöron ateşlemeleri, yükselen dopamin dalgaları ve o 7 saniyelik gizli hazırlıklar; aslında ilahi bir sanatın parmak izleridir.

Bilimin bize sunduğu bu laboratuvar sonuçları, en başından beri hak dinlerde zaten hep bilinen bir gerçekti.
İşte tam da bu noktada, Tevhid olarak bildiğimiz kavramın aslında tam olarak ne demek olduğunu anlıyoruz. Kâinatta yegâne irade sahibi Allah’tır. O’ndan başka, evrende tek bir zerreyi bile yerinden oynatacak bağımsız bir güç yoktur.

Rabbimiz; dünyadaki serüvenimizi, her bir kararımızı ve tüm eylemlerimizi zamanın ötesinde, zamansızlık boyutunda var etmiştir.

İnsan, en basit ve sıradan hareketinin bile arkasında yatan, sürekli hesaplanan, o karmaşık fizik ve matematik denklemlerinden habersizken, her şeyin mutlak yönetmeni olduğu yanılgısına düşüyor. Oysa bu muazzam nizamın her karesi, kaderde Allah tarafından yaratılmış ve nihayete erdirilmiştir.

Mutlak otorite ve sonsuz kudret yalnızca O'na aittir. Dünya üzerinde O’ndan izinsiz hiçbir karar alınamaz, hiçbir zerre O’nun bilgisi dışında kıpırdayamaz. Bizim 'benim kararım' dediğimiz her niyet, O'nun 'Ol' emrinin kalbimizdeki yankısından ibarettir.

Kovulmuş şeytandan Allaha sığınırım.

"Gökleri ve yeri bir örnek edinmeksizin yaratandır. O, bir işin olmasına karar verirse, ona yalnızca 'Ol' der, o da hemen oluverir." (Bakara Suresi, 117)

Tek Bir An

Henüz gökyüzünün kandilleri yakılmamış, yıldızlar birer inci tanesi gibi boşluğa serpilmemişti. Ne sonsuz gibi görünen bu mekan, ne de her saniyesini saydığımız zaman vardı. Yokluk bile yoktu. Sadece her şeyin yaratıcısı olan Allah vardı. Zamandan ve mekandan münezzeh olan, her şeyi kuşatan, Ol Emrinin sahibi. Rabbimiz Ol dedi. O da oluverdi.

Birçok insan, Büyük Patlama'nın (Big Bang) geçmişte yaşanmış ve bitmiş bir olay olduğunu zannediyor. Oysa bizler hâlâ o bir anlık içindeyiz. Bizim milyonlarca yıllık zamanımız, milyarlarca kilometrelik mesafelerimiz, hepsi bu tek bir anlık genişlemenin içine sığmış durumda. Patlama hala devam ediyor.  Her şey hâlâ birbirinden uzaklaşıyor.  Tüm kaderimiz tek bir anın, tek bir yaratılış emrinin içinde saklı.

Modern Fizik önümüze yeni sorular çıkarıyor. Eğer o ilk patlama, o muazzam enerji yoğunluğuyla başladıysa, acaba her şey “o en başta” zaten belli miydi? Evrenin tüm hikâyesi daha ilk sayfada mı yazılmıştı?

Kuramsal fizikçi Brian Greene, Zamanın Sonuna Kadar isimli eserinde insanı fizik yasalarını uygulayan bir atom torbası olarak tanımlayarak özgür iradeyi bir seçim yapma duyusu olarak nitelendirir. Ve bu hissin gerçekliğine rağmen, seçimin kendisinin fiziksel bir illüzyon olduğunu savunur. Fizik yasaları evrenin başlangıcından bu yana değişmez bir şekilde işlemektedir. Klasik mekanikte bir sistemin belirli bir andaki tüm parçacıklarının konumları ve momentumları biliniyorsa, gelecekteki tüm durumları formüllerle hesaplanabilir. Bu durum matematiksel bir fermandı. Dünün verilerine dayanarak bugünün durumunun denklemlerle belirlenmiş olduğu anlaşılmıştı. Hiç kimsenin bu matematiksel akışı durdurma veya değiştirme şansı yoktu. Her şey en sonuna kadar mühürlenmişti.

Bir insan bir karar verdiğini düşündüğünde aslında olan şey, beynindeki atomların ve moleküllerin fizik yasalarına göre bir yöne veya diğerine doğru hareket etmesidir. Bu hareket, parçacıkların kütlesi, yükü ve aralarındaki kuvvetler tarafından dikte edilir. Bizler, parçacıklar düzeyinde yazılmış bir senaryonun yüksek seviyeli bir kurgusunu yaşıyoruz.

Bazı düşünürler, kuantum mekaniğindeki belirsizlik ilkesinin özgür iradeye yer açabileceğini savunuyor. Ancak Greene, kuantum rastgeleliğinin özgür irade kavramını kurtarmadığını, aksine onu daha da karmaşıklaştırdığını belirtir. Kuantum seviyesindeki olayların olasılıksal olduğu düşünülse de bu olasılıklar Schrödinger denklemi gibi katı matematiksel kurallara tabidir. Daha da önemlisi, iddia edilen rastgelelik irade ile aynı şey değildir. Eğer bir kişinin eylemleri beynindeki rastgele kuantum dalgalanmalarının bir sonucuysa bile, bu eylemler o kişi tarafından seçilmiş sayılamaz. Aksine kişi, kendi eylemlerinin pasif bir gözlemcisi konumuna düşer.

Özgür irade hissi, doğa yasalarının temel düzeydeki işleyişine tanıklık edemeyişimizden kaynaklanır. Duyularımız beynimizdeki milyarlarca nöronun ateşlenmesini veya nörotransmitterlerin moleküler düzeydeki hareketini algılayamaz. Biz sadece bu fiziksel süreçlerin yüksek seviyeli çıktılarını, yani niyetleri ve arzuları algılarız.

Bir birey kolunu kaldırmaya karar verdiğinde bu eylem aslında ışığın retinaya çarpması, sinir sinyallerinin iletilmesi ve motor korteksteki karmaşık kimyasal reaksiyonlar zincirinin bir sonucu olarak ortaya çıkar. Ancak biz bu alt süreçleri görmediğimiz için eylemin sanki o anda otonom bir ben tarafından başlatıldığını hissederiz. Bu durum, bir bilgisayar ekranındaki piksellerin hareketini görüp arkadaki karmaşık yazılım kodlarını ve donanım süreçlerini fark etmemeye benzer.

Her bir saniye için tüm zerrelerin konumu “en başında” mülkün yegâne sahibi Allah tarafından belirlenip bitirilmiştir. Bizler tam “şu anda” ansızın gerçekleşen bir patlamanın doğurduğu uçsuz bucaksız bir evrene ve devasa bir zaman dilimine şahitlik ediyoruz. Tüm bunların hepsi tek bir anın içinde oluyor. Bildiğimiz ve kavradığımız her şey bir yokluğun infilak etmesiyle vücut buldu. Tüm bu ihtişam, Rabbimizin kaderimizden nakşettiği ve bizlere seyrettirdiği, O’nun sonsuz aklının ve eşsiz kudretinin tecellileridir.

Kovulmuş şeytandan Allah’a sığınırım.

De ki: "Allah´ın bizim için yazdıkları dışında, bize kesinlikle hiç bir şey isabet etmez. O bizim mevlamızdır. Ve mü´minler yalnızca Allah´a tevekkül etmelidirler."

(Tevbe suresi, 51)

Modern fiziğin en tartışmalı ve derin konularından biri, evrenin temel işleyişinin rastlantısal mı yoksa belirlenmiş mi olduğudur. 20. yüzyılın başından itibaren kuantum mekaniği doğanın özünde olasılıksal bir yapıya sahip olduğunu savunurken, Albert Einstein gibi figürler bu “zar atma” eylemine karşı çıkmışlardır. Bu entelektüel mirasın günümüzdeki en önemli temsilcilerinden biri, Nobel Fizik Ödülü sahibi Hollandalı fizikçi Gerard ’t Hooft’tur. O, evreni devasa bir hücresel otomata, yani her adımın bir öncekine bağlı olduğu muazzam bir dijital sisteme benzetir. Bizim belirsizlik dediğimiz şey, sadece bu altyapıdaki devasa bilgiyi göremeyişimizden kaynaklanan bir durumdur.

Planck ölçeğindeki o en küçük zaman diliminde her şey bir saat gibi dakik ve belirlenmiş bir şekilde akıyor. ’t Hooft’un temel tezi, doğanın en alt basamağında ontolojik durumlar adını verdiği kesin durumların bulunduğudur. Bu durumlar belirli fiziksel yasalar çerçevesinde bir adımdan diğerine kesin bir şekilde geçiyorlar. Bizim gözlemlediğimiz kuantum dünyasındaki belirsizlikler ve süperpozisyonlar ise bu altyapıdaki devasa bilgi miktarını tam olarak göremememizden kaynaklanan bir illüzyondur.

Planck zamanı, yani 10^-43 saniye, bilinen fizik yasalarının anlamlı olduğu en kısa zaman dilimidir. ’t Hooft’un teorisine göre evrenin temelindeki deterministik süreçler bu inanılmaz kısa zaman ölçeğinde gerçekleşir. Yani atomun herhangi bir saniye için sonraki hareketi zaten bellidir. Ancak bu bilginin insan tarafından önceden elde edilmesi, evrenin başlangıçtaki tüm değişkenlerini, milyarlarca parçacığın durumunu bilmeyi gerektirir ki bu da pratik olarak imkânsızdır.

’t Hooft’a göre deneycinin özgürce yaptığına inandığı seçim de aslında evrenin başlangıcındaki koşulların bir sonucudur. Bu yaklaşıma süperdeterminizm denir. Süperdeterminizmde deneycinin hangi düğmeye basacağı, ölçülecek olan parçacığın durumuyla evrenin başında, Büyük Patlama sırasında zaten koordine edilmiştir. Bu nedenle deneyci sistemden bağımsız bir seçim yapamaz. Yani insanın kararları dâhil, evrendeki her şey başlangıçtaki bir zincirin parçasıdır. Bu ise bilimsel anlamda mutlak bir kader anlamına geliyor.

Ruhumuzun şahit olduğu her şey, algılarımız, duygularımız ve verdiğimiz her karar; hepsi her detayıyla Allah tarafından yaratılıyor. Her insanın daha tek bir hücre olduğu hâlinden ilk okuma yazma öğrendiği ana, üniversite sınavında verdiği cevaplardan hayatı boyunca hangi şirkette ne iş yapacağına, hangi kâğıtlara kaç kez imza atacağına, nerede ve nasıl öleceğine kadar her anı Allah katında bellidir.

Maddenin aslıyla asla muhatap olmadığımız ve zamanın sadece bir algı olduğu gerçeği anlatıldığında bir materyalist büyük bir dehşete kapılır. Çünkü madde ve zaman, onun mutlak varlık sanarak bağlandığı yegâne kavramlardır. Bunlar adeta tapındığı birer puttur. Çünkü o, kendisinin madde ve zaman tarafından yaratıldığına inanmaktadır. İçinde yaşadığını sandığı evrenin, kendi bedeninin hatta fikirlerinden etkilendiği filozofların sadece birer algı olduğunu hissettiğinde tüm benliğini derin bir korku sarar.

Ancak bu gerçek iman edenler için tam aksi bir anlam taşır. Allah’a iman edenler maddenin ardındaki sırrı kavradıklarında büyük bir sevinç duyarlar. Çünkü bu gerçek tüm kilitleri açan eşsiz bir anahtardır. Bu kilit açıldığı anda tüm sırlar gün yüzüne çıkar. Bu sır kavrandığında ne zaman ve nerede gibi sorular anlamını yitirir. Mekânsızlık anlaşıldığında cennetin, cehennemin ve dünyanın aslında aynı yerde olduğu fark edilir. Zamansızlık kavrandığında ise her şeyin tek bir an içinde olup bittiği görülür. Artık ne beklenecek bir gelecek ne de geçip giden bir zaman vardır.

Bu sırrın fark edilmesiyle dünya bir mümin için cennete benzemeye başlar. İnsanı sıkan tüm maddi endişeler, kuruntular ve korkular bir anda kaybolur. Kişi, tüm evrenin tek bir hâkimi olduğunu ve O’nun tüm dünyayı dilediği gibi yönettiğini anlar. Artık o, Kur’an’da buyurulduğu gibi her türlü bağımlılıktan özgürlüğe kavuşturulmuş olarak Allah’a teslim olmuştur. İşte gerçek budur. Hiçbir insan için Allah’tan başka dost ve yardımcı yoktur. Kendisine sığınılacak ve yardım istenecek tek mutlak varlık O’dur. Ve her nereye dönersek Allah’ın yüzü oradadır.

Kovulmuş şeytandan Allah’a sığınırım.

Dediler ki: "Sen yücesin, bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yok. Gerçekten sen, her şeyi bilen, hüküm ve hikmet sahibi olansın."